CỐ PHÓ THỦ TƯỚNG ĐOÀN DUY THÀNH – MỘT NHÂN TÀI CỦA THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Trong lịch sử hiện đại Việt Nam, có những nhà lãnh đạo được nhắc đến bởi những quyết sách làm thay đổi một giai đoạn phát triển của đất nước. Nhưng cũng có những người được ghi nhớ bởi tầm nhìn vượt lên trên những vấn đề của thời đại mình đang sống, để lại những giá trị vẫn còn nguyên ý nghĩa nhiều thập niên sau. Cố Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (Phó Thủ tướng) Đoàn Duy Thành là một trong những nhân vật như vậy. Hơn nửa thế kỷ hoạt động cách mạng và quản lý nhà nước, từ người chiến sĩ cách mạng, Bí thư Thành ủy Hải Phòng, Bộ trưởng Bộ Ngoại thương, Bộ trưởng Bộ Kinh tế đối ngoại, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đến Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), ông luôn xuất hiện ở những thời điểm đất nước đứng trước yêu cầu phải thay đổi. Điều còn lại sau những cương vị ấy không chỉ là những dấu ấn về kinh tế hay quản lý, mà là tư duy phát triển coi con người, trí tuệ và nhân tài là nền tảng quan trọng nhất của sự hưng thịnh quốc gia.

Nhìn lại chặng đường của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành, dễ nhận thấy ông thuộc lớp cán bộ trưởng thành từ thực tiễn cách mạng. Sinh năm 1929 tại Hải Phòng, tham gia hoạt động yêu nước từ khi còn rất trẻ, từng bị thực dân Pháp bắt giam và đày ra Côn Đảo, ông hiểu hơn ai hết giá trị của độc lập dân tộc cũng như cái giá phải trả để có được hòa bình. Tuy nhiên, điều đáng quý là sau chiến tranh, ông không nhìn sự phát triển bằng tâm thế của một người chiến thắng, mà bằng trách nhiệm của một người kiến thiết. Với ông, hòa bình chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân có cuộc sống tốt hơn, đất nước giàu mạnh hơn và thế hệ trẻ có điều kiện phát triển toàn diện hơn.

Có lẽ chính những trải nghiệm ấy đã hình thành nên phong cách lãnh đạo rất riêng của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành. Ông luôn dành nhiều thời gian đi cơ sở, trực tiếp gặp gỡ công nhân, nông dân, doanh nghiệp để lắng nghe thực tiễn thay vì chỉ điều hành qua báo cáo. Ông từng chia sẻ rằng một quyết sách chỉ có giá trị khi xuất phát từ cuộc sống và phục vụ cuộc sống. Đây cũng là lý do trong suốt quá trình công tác, ông luôn được đánh giá là người có tư duy cải cách mạnh mẽ nhưng rất thực tiễn, không chạy theo khẩu hiệu mà luôn tìm lời giải cho những bài toán cụ thể của nền kinh tế.

Nếu đặt Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành vào bối cảnh cuối những năm 1970 và đầu thập niên 1980, mới thấy hết giá trị của những quyết định mà ông đưa ra. Đó là giai đoạn nền kinh tế Việt Nam đứng trước nhiều khó khăn, cơ chế kế hoạch hóa tập trung bộc lộ không ít hạn chế, sản xuất trì trệ, hàng hóa khan hiếm, hoạt động xuất nhập khẩu bị bó hẹp trong khuôn khổ quản lý cứng nhắc. Trong khi phần lớn vẫn loay hoay tìm cách duy trì bộ máy, ông đã lựa chọn một hướng đi khác: tìm kiếm những động lực phát triển mới.

Khi giữ cương vị Bí thư Thành ủy Hải Phòng, ông là người mạnh dạn đề xuất nhiều chủ trương mang tính đột phá. Một trong những dấu ấn tiêu biểu là định hướng phát triển khu vực Đình Vũ bằng chiến lược lấn biển. Ở thời điểm ấy, nhiều ý kiến cho rằng đây là ý tưởng quá mạo hiểm bởi nguồn lực hạn chế, điều kiện kỹ thuật chưa đáp ứng. Nhưng Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành nhìn thấy ở Đình Vũ không chỉ là vài trăm héc-ta đất mới mà là không gian phát triển của nhiều thập niên sau. Thực tiễn ngày nay đã chứng minh tầm nhìn ấy khi Đình Vũ trở thành một trong những trung tâm cảng biển, logistics và công nghiệp quan trọng nhất của miền Bắc.

Không chỉ vậy, ông còn được biết đến với chủ trương “ngói hóa nông thôn” ở Hải Phòng – một sáng kiến nhằm từng bước cải thiện điều kiện sống của người dân nông thôn trong bối cảnh kinh tế còn vô cùng khó khăn. Với ông, phát triển không thể chỉ đo bằng sản lượng công nghiệp hay tốc độ tăng trưởng, mà còn phải được phản ánh qua chất lượng cuộc sống của từng người dân. Đây là cách tiếp cận rất tiến bộ vào thời điểm mà khái niệm phát triển bền vững còn chưa phổ biến.

Một trong những câu chuyện thường được nhắc đến khi nói về bản lĩnh của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành là việc ông kiên quyết không thực hiện máy móc Chỉ thị Z30 liên quan đến việc quản lý và xử lý nhà cửa của người dân sau chiến tranh. Thay vì lựa chọn giải pháp hành chính cứng nhắc, ông đề nghị phải đặt lợi ích lâu dài của nhân dân và sự ổn định xã hội lên trên hết. Quyết định này từng gây nhiều tranh luận, nhưng sau đó được thực tiễn chứng minh là phù hợp, thể hiện tư duy quản lý lấy người dân làm trung tâm – điều mà đến nay vẫn được xem là nguyên tắc quan trọng trong quản trị quốc gia.

Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Ngoại thương rồi Bộ trưởng Bộ Kinh tế đối ngoại, Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành tiếp tục để lại dấu ấn bằng những đề xuất đổi mới tư duy quản lý ngoại thương. Ông là một trong những người sớm nhận thấy nền kinh tế Việt Nam không thể phát triển nếu chỉ khép kín trong cơ chế bao cấp. Ông ủng hộ việc mở rộng quyền chủ động cho doanh nghiệp, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và từng bước hình thành tư duy hội nhập kinh tế quốc tế. Nhiều quan điểm khi ấy được xem là khá táo bạo, nhưng về sau lại trở thành những định hướng quan trọng của công cuộc Đổi mới.

Giới nghiên cứu kinh tế từng đánh giá, đóng góp lớn nhất của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành không nằm ở một quyết sách cụ thể mà ở việc ông góp phần hình thành tư duy mới về phát triển. Đó là tư duy coi doanh nghiệp là chủ thể của tăng trưởng, coi hội nhập là xu thế tất yếu và đặc biệt là coi tri thức, khoa học và con người là nguồn lực cạnh tranh quan trọng nhất.

Chính điều này tạo nên sự khác biệt trong cách nhìn của ông về nhân tài. Theo Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành, nhân tài không chỉ giới hạn trong đội ngũ trí thức hay nhà khoa học. Một doanh nhân tạo ra giá trị cho nền kinh tế, một kỹ sư có sáng kiến đổi mới công nghệ, một nhà giáo tận tâm hay một người công nhân có sáng kiến cải tiến sản xuất đều có thể trở thành nhân tài nếu họ mang lại lợi ích cho đất nước. Quan điểm ấy cho thấy cách tiếp cận rất rộng mở, hiện đại và gần với khái niệm “nguồn nhân lực chất lượng cao” mà Việt Nam đang hướng tới ngày nay.

Những người từng làm việc với ông đều có chung một nhận xét rằng Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành là người rất biết lắng nghe. Trong các cuộc họp, ông thường khuyến khích cán bộ trẻ phát biểu, không ngại tranh luận và luôn đặt câu hỏi thay vì áp đặt. Ông tin rằng những ý tưởng mới thường xuất phát từ những người trẻ, còn nhiệm vụ của người lãnh đạo là tạo điều kiện để các ý tưởng ấy được kiểm chứng và phát triển. Có lẽ cũng chính vì vậy mà nhiều thế hệ cán bộ, doanh nhân và nhà khoa học vẫn luôn dành cho ông sự kính trọng đặc biệt.

Sau khi rời Chính phủ, Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành tiếp tục đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI). Đây là giai đoạn ông góp phần mở rộng quan hệ hợp tác giữa cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam với thế giới, thúc đẩy xây dựng môi trường kinh doanh và hình thành đội ngũ doanh nhân thời kỳ hội nhập. Nhưng điều đáng chú ý là trong rất nhiều bài phát biểu, ông không nói nhiều về doanh nghiệp như những thực thể kinh tế, mà nói nhiều hơn về con người làm doanh nghiệp. Ông luôn cho rằng doanh nhân cũng là một dạng nhân tài của quốc gia, cần được tôn trọng, tạo điều kiện và khuyến khích cống hiến.

Có thể nói, nếu tư duy phát triển của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành có một điểm xuyên suốt thì đó chính là niềm tin vào con người. Ông luôn cho rằng tài nguyên rồi sẽ cạn kiệt, vốn có thể thiếu, công nghệ có thể mua, nhưng trí tuệ và khát vọng của con người mới là nguồn lực không giới hạn. Chính vì thế, đầu tư cho con người luôn là khoản đầu tư mang lại giá trị lâu dài nhất.

Những suy nghĩ ấy đến hôm nay vẫn còn nguyên tính thời sự. Khi Việt Nam bước vào kỷ nguyên chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và cạnh tranh bằng tri thức, những điều Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành từng theo đuổi càng cho thấy tầm nhìn vượt trước thời đại. Ông không sử dụng những khái niệm như “kinh tế số”, “hệ sinh thái đổi mới sáng tạo” hay “nguồn nhân lực số”, nhưng bản chất những điều ông hướng tới đều xoay quanh việc phát huy trí tuệ Việt Nam như một động lực phát triển.

Chính từ niềm tin ấy, những năm cuối đời, Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành cùng nhiều nhà khoa học, nhà quản lý và những người tâm huyết đã tham gia đặt nền móng cho Quỹ Hỗ trợ Nhân tài Việt Nam với mong muốn xây dựng một thiết chế xã hội đồng hành cùng sự nghiệp phát hiện, bồi dưỡng và phát triển nhân tài đất nước. Đối với Quỹ Hỗ trợ Nhân tài Việt Nam hôm nay, việc tiếp tục theo đuổi sứ mệnh kết nối trí thức, khuyến học, khuyến tài và tạo môi trường phát triển cho người có tài cũng chính là sự tiếp nối những giá trị mà ông đã dành cả cuộc đời để vun đắp.

Cuộc đời của Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành đã khép lại, nhưng tư tưởng mà ông để lại vẫn tiếp tục đồng hành cùng nhiều thế hệ. Đó không chỉ là tư duy của một nhà lãnh đạo kinh tế, một nhà cải cách hay một nhà ngoại giao, mà còn là tư duy của một người luôn tin rằng sự phát triển của đất nước phải bắt đầu từ việc trân trọng con người, khơi dậy trí tuệ và tạo điều kiện để nhân tài được cống hiến. Có lẽ đó cũng chính là di sản lớn nhất mà Cố Phó Thủ tướng Đoàn Duy Thành để lại cho Việt Nam – một niềm tin bền bỉ vào sức mạnh của con người Việt Nam và khát vọng xây dựng một quốc gia hùng cường bằng trí tuệ, bản lĩnh và tài năng của chính dân tộc mình./.